پدافند غیر عامل؛ یک استراتژی کلیدی در تامین امنیت ملی
دکتر محمد حسین محمددوست
پدافند غیر عامل به عنوان یک استراتژی کلیدی در تأمین امنیت ملی و حفاظت از زیرساختها و منابع کشور، نقش بسیار مهمی در مواجهه با تهدیدات مختلف ایفا میکند. این مفهوم به معنای استفاده از تدابیر و اقداماتی است که به منظور کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری در برابر تهدیدات نظامی، طبیعی و سایبری به کار میرود.
کشور ما علاوه بر تهدیدات بلایای طبیعی در معرض تهدیدات کشورهای خارجی نیز قرار دارد و این لزوم توجه به پدافند غیرعامل را بهعنوان تدبیر امروز و امنیت فردا ایجاب میکند. پدافند به معنی دفاع است و هرگونه اقدامات برای کاهش آسیب پذیری و افزایش بازدارندگی بدون استفاده از سلاح و جنگ افزار، پدافند غیرعامل محسوب میشود.
### ۱. تعریف و اهمیت پدافند غیر عامل:
پدافند غیر عامل به مجموعه اقداماتی اطلاق میشود که به منظور جلوگیری از آسیبپذیری و کاهش خسارات ناشی از حملات دشمنان و حوادث غیرمترقبه انجام میشود. این اقدامات شامل طراحی و ساخت زیرساختهای مقاوم، آموزش و آگاهیبخشی به جامعه، و ایجاد سیستمهای مدیریتی مؤثر است. اهمیت این نوع پدافند در این است که میتواند به کاهش هزینهها و خسارات ناشی از بحرانها کمک کند و امنیت پایدار را برای کشور به ارمغان آورد.
پدافند غیرعامل با مفهوم کلی دفاع در برابر تهاجم، بدون استفاده از سلاح و درگیرشدن مستقیم، سابقهای طولانی در تاریخ بشری و به قدمت خلقت انسان دارد. انجام اقدامات دفاع غیرعامل در ابعاد گوناگون در حال کنونی در جهت مقابله با تهاجمات دشمن (نظامی و غیرنظامی)، بلاهای طبیعی و انسانساخت و تقلیل خسارات ناشی از حملات نظامی دشمن چون: حملات هوایی، زمینی، دریایی و غیرنظامی چون حملات سایبری، جنگ نرم و بلاهای طبیعی مانند طوفان، سیل، زلزله و… غیرطبیعی چون سرقت و… موضوعی بنیادی است که وسعت و گستره آن، تمامی زیر ساختهای کلیدی، مراکز حیاتی، حساس و مهم نظامی و غیرنظامی کشور چون پالایشگاهها، نیروگاهها، بنادر، فرودگاهها، مجتمعهای بزرگ صنعتی، مراکز بهداشتی و درمانی، قرارگاهها و مراکز عمده فرماندهی نظامی و هدایت و تصمیمگیریهای سیاسی، مراکز اصلی مخابراتی و ارتباطی، پلهای استراتژیک، صنایع نظامی، پایگاههای هوایی، سایتهای موشکی، مراکز و ایستگاههای رادیویی، تلویزیون، انبارهای عمده مواد غذایی و دارویی، مراکز جمعیتی و قرارگاههای تاکتیکی، مقرهای عمده آماری و پشتیبانی و …. را در بر میگیرد.
تجارب حاصله از جنگهای گذشته نظامی و غیرنظامی مؤید این نظر است که کشور مهاجم برای درهم شکستن اراده ملّت و توان سیاسی، اقتصادی، نظامی و مدیریتی کشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژی انهدام مرکز ثقل، توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراکز حیاتی، حساس و مهم میکند. همچنین تجارب حاصله از بلایای طبیعی به وجود آمده همچون زلزله بم در سال ۱۳۸۲، سیل گلستان در سال ۱۳۸۰ و… در کشور عزیزمان ایران، مؤید این نظر است کشورهای که مورد تهاجم بلاهای طبیعی به علّت عدم رعایت اصول پدافند غیرعامل دچار خسارات زیاد مالی و جانی و گاه بلندمدت قرار گرفتهاند. امروزه کشورهایی که طعم خرابی و خسارات ناشی از جنگ، بلاهای طبیعی و… را چشیدهاند، برای حفظ سرمایههای ملّی و منابع حیاتی خود توجه خاص و ویژه ای به دفاع غیرعامل کرده و در راهبردهای دفاعی خود، جایگاه والایی برای آن قائل شدهاند. غیر از حوادث و بلایای طبیعی، موضوع تهدیدهای درونی و برونی توسط دشمن نیز، یکی از دغدغههای پدافند غیرعامل است و در این مبحث جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز به عنوان یکی از دستگاههای اصلی در مقوله امداد و نجات وظایف خطیری بر عهده دارد.
### ۲. تدابیر و راهکارهای پدافند غیر عامل:
زیر ساختها در حوزه اداره کشورها دارای اهمیت بسیار زیادی هستند و میتوانند اداره امور مردم را در شرایط عادی و تهدید ساماندهی کنند. تجارب حاصله از جنگ های گذشته موید این نظر است که کشور مهاجم در جهت در هم شکستن اراده ملت و توان کشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژی انهدام مرکز ثقل توجه خود را صرف بمباران مراکز حیاتی، حساس و مهم می نماید. بر اساس مدل های اولیه جنگ مدرن، اصلی ترین و مهم ترین اهدافی که در جنگها ممکن است به سرعت مورد حمله قرار گرفته و آسیب ببینند مراکز حیاتی کشور است. انجام اقدامات پدافند غیرعامل در جنگ های نامتقارن امروزی در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقلیل خسارات ناشی از حملات هوایی، زمینی و دریایی کشور مهاجم، موضوعی بنیادی است که وسعت و گستره آن تمامی زیر ساخت ها و مراکز حیاتی و حساس نظامی و غیر نظامی، سیاسی، ارتباطی، مراکز هدایت و فرماندهی و جمعیت مردمی کشور را در بر می گیرد.